Izborni predmet: Javni prostori

2013/2014

Na koji način privatni prostori postaju javni?

Hristina Stojanović M-2013/038

Anastasija Protić M-2013/065

Ključne reči:

Transformacija (lat. transformatio) pretvaranje, preobražavanje, preinačavanje, preobličavanje;

Javan (nem. Öffentlichkeit, f) prostor socijalnog života gde se pojedinci nalaze kako bi slobodno diskutovali i identifikovali socijalne probleme, i kroz tu diskusiju uticali na političku akciju, “diskurzivni prostor u kome se individue i grupe okupljaju kako bi razgovarali o pitanjima od zajedničkog interesa i, gde je to moguće, postigli zajednički presudu.”

Privatan (lat. privatus), koji nije državni, koji pripada jednoj ličnosti, lični, vlastit, domaći, kućevni; neslužben, nezvaničan

Zajedništvo - „agregat ljudi koji dele određene aktivnosti i/ili ubeđenja i koji su povezani lojalnošću, zajedničkim vrednostima, emocijama”

Kontekst (lat. contextus) veza misli u govoru; sadržina jednog akta u celini, smisao, spoj reči; uno kontekstu (lat. uno contextu), u neprekinutoj vezi, bez prekida;

Potreba - jedan od važnih dinamičkih pojmova koji označava stanje fiziološkog, psihološkog ili socijalnog nedostatka neophodnog za funkcionisanje organizma, kao i težnja da se nezadovoljavajuće stanje prevaziđe dostizanjem odgovarajućeg cilja; razlikuje se od želje, jer bi nedostatak mogao izazvati jasan negativan ishod

Inicijativa (lat. initium, nl. initiativa) samostalan podsticaj, prvi potstrek na nešto, započinjanje, pregalaštvo; čovek od inicijative, čovek koji prvi uzima na sebe da krene neku stvar ili pitanje, koji prvi daje podstreka za nešto, preduzimljiv čovek, pregalac

Proces (lat. processus) tok, put i način kojim nešto postaje ili biva, razvitak, postupak

Model (ital. modéllo, fr.modèle, lat. modulus) obrazac, uzorak, mustra; kalup po kojem se nešto izrađuje

Bibliografija:

Nives Dolšak and Elinor Ostrom, The Commons in the New Millennium, Challenges and Adaptation (The MIT Press, 2003)

Elinor Ostrom, Reformulating the common (2002)

Ljiljana Blagojević, Novi Beograd: Osporeni modernizam (Zavod za udžbenike: Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu: Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, Beograd, 2007)

Milica Milojević, Plan susedstva - norme prostorne i društvene distanciranosti (doktorska disertacija, Beograd, 2013)

Kayden, J. S. Privately Owned Public Space: The New York City Experience

Damjan Pavlica, Skvoterski pokret, diplomski rad, Fakultet političkih nauka Univerziteta u Beogradu

http://www.macao.mi.it/

http://www.domusweb.it/en/art/2012/05/12/macao-chronicle-of-an-occupation.html

http://torredavid.com/

http://apops.mas.org/

http://www.ted.com/talks/enrique_penalosa_why_buses_represent_democracy_in_action.html

Citati:

'In 1961, the city of New York established a zoning program that offered private developers additional building space, as long as a certain amount was designated for public use. The program has since than created 526 POPS (Public Owned Private Space) in the five boroughs, equal to approximately 3.5 million square feet of public space...These spaces are intended to provide New York City residents with open spaces where they can retreat from the dense, overcrowded urban environment, especially in neighborhoods without nearby city parks.'

'The attributes of the appropriators themselves also affect their expected benefits and costs. If appropriators do not obtain a major part pf their income from resource, the high costs of organizing and maintaining a self-governing system may not be worth their effort. If appropriators do not share a common understanding of how complex resource systems operate, they will find it extremely difficult to agree on future joint strategies.'

'The particular rules used in the long-surviving, self-governing systems varied substaintially from one another. Consequently, it is not possible to arrive at empirical generalizations about the particular types of rules used to define who is a member of a self-governing community, what rights they have to access a common-pool resource and appropriate resource units, and what particular obligations they face. It is possible, however, to derive a series of design principles that characterize the configuration of rules that are used.'

'First, the community which uses them was and is heavily involved in developing the programming for the site, as well as the design. Second, they are all heritage industrial sites, which have been renovated using elements of green design to ensure their sustainability. These sites do not try to preserve the buildings as a museum, but rather adapt them to be meaningful public spaces for the community to use and enjoy.'

‘Plus ça change, plus c'est la même chose.’
‘The more it changes, the more it stays the same.’

'Zajedničko življenje - to je lepa stvar. Ali to što vidimo da svuda cveta, to nije zajedničko življenje. Ono će se iznova roditi iz međusobnog upoznavanja pojedinaca, i ono će začas dati svetu drugi oblik. Ono što sad postoji kao zajedničko življenje jeste samo stvaranje stada...'

U ovom radu bavimo se transformacijom javnog prostora, sa težnjom ka istraživanju i nalaženju principa kojima bi se privatni prostor prevodio u javni s obzirom da je sve zastupljeniji obrnut proces.

Javni prostor smo posmatrali kao područje otvoreno i dostupno svim građanima..On je mesto susreta, koje služi za komunikaciju, razmenu informacija. Prednost, a istovremeno i mana današnjice jeste to što javni prostor može biti podjednako realan u fizičkom i virtuelnom obliku. Bitno je da je dostupan svima, bez obzira na pol, rasu, nacionalnu ili socio-ekonomsku pripadnost i dob. Kada govorimo o ovome, ne govorimo o granicama njegove dostupnosti, već ga definišemo na opštem nivou.

Trenutno se javni prostor sve više deformiše pod pritiskom privatnog sektora. Stepeni javnog i zajedničkog prostora se pojednostavljuju i njihov broj se smanjuje. Ako u državi blagostanja postojanje javnih prostora pokazuje da je sa društvom sve u redu, možemo zaključiti da je njihovom uzurpacijom došlo do devijacije društva i države. A nestanak javnih prostora i njihova privatizacija nas navodi na pitanje kako je moguće da se izvede obrnut proces.

Ono što smatramo da je nužno je širenje svesti da svaki građanin ima mogućnost da transformiše, odnosno stvara javni prostor aktivnim učešćem u zajednici, pod pretpostavkom da su odnosi među ljudima, zapravo oni koji formiraju javni prostor.

Kao dobar primer za to bismo izdvojili događaj koji je kolektiv Makao pokrenuo u maju 2012. godine u Milanu. Zajedno sa građanima okupirali su zgradu banke u centru grada, koja do tada nije postojala na mentalnoj mapi građana. Ogromna količina ljudi koja je podržala taj događaj i učestvovala u njemu pokazuje da su inicijativa i delovanje mogući. Tokom trajanja podrška je pružena i od stane obrazovnih institucija. Na ovom nivou razvoja svesti i učešća ne bavimo se pitanjem politizacije, već ovaj događaj smatramo dragocenim, jer je pokazao da je pokretanje radikalnih inicijativa udruživanjem samih građana  u ovom trenutku moguće.

Za razliku od samonastale inicijative Makaa, sličnu funkciju imala je stambena zajednica na Novom Beogradu prilikom njenog koncipiranja, inicijativom koja je bila planska i institucionalno rukovođena. Zamišljena je kao zajednica građana nastanjenih u određenom naselju (stambenom bloku ili mikrorejonu), organizovana u okviru opštine radi upravljanja zajedničkim društvenim poslovima na unapređenju svakodnevnog života u naselju. Stambena zajednica je u novim naseljima i gradovima prostorno identifikovana sa takozvanom mesnom zajednicom. Opštim zakonom o stambenim zajednicama iz 1958. godine, utvrđene su osnove organizovanja i razvoja mesnih zajednica, kao teritorijalnih jedinica i kao oblika samoupravnog udruživanja građana. Međutim, i pored zakonske osnove i opšteg imperativa uvođenja stambene zajednice kao osnove planiranja i projektovanja, njeni ekonomski, sociološki i prostorni okviri ostali su u velikoj meri nejasni.

Predviđeni oblici zajedništva u okviru mesnih zajednica na Novom Beogradu su većinom izostali, jer nisu postojali sadržaji koji bi uslovili korisnike da podjednako učestvuju u njemu. Odluke su donošene na formalnom nivou, a ne funkcionalnom, čime je stvoreno susedstvo, ali ne i zajedništvo.

Susedstvo daje mogućnost stvaranja zajednice ali je ne podrazumeva. Između članova susedstva mora postojati međusobna uslovljenost kako bi se zajedničke aktivnosti konstantno odvijale.

Za susedstvo je značajno obezbediti uslove koegzistencije, a za zajednicu usloviti međuzavisnosti;

U periodu jugoslovenske verzije samoupravljanja naselja su planirana i projektovana prema konceptu stambenih zajednica za 5000-8000 stanovnika, sa ciljem da se postigne ujednačen društveni standard (blizina obdaništa, škole, doma zdravlja, terena za rekreaciju). Iako je diversifikacija stambenih sklopova bila razvijena, nivo susedstva nije planski uspostavljen. Jedini oblik socioprostorne organizacije između porodice i stambene zajednice bila je stambena zgrada, koja je posredstvom kućnog saveta upravljala zajedničkim prostorijama u zgradi. Jedan od faktora koji su uticali na uspešnost samoorganizovane zajednice je i količina ljudi koja ne sme preći određeni broj kako bi se ostvarila mogućnost samoupravnog udruživanja građana.

Pretpostavka je da bez novih normi koje regulišu odnose između socioprostornih jedinica susedstva i bez institucionalne podrške u sprovođenju ovih normi potencijal građanskog angažovanja ostaje neiskorišćen za jačanje društvene kohezije i uspostavljanje savremenog tipa zajednice.

U istom vremenskom kontekstu dok se razvijao Novi Beograd, u Italiji skvoteri zauzimaju napuštenu fabriku jednog predgrađa u Milanu, sa ciljem stvaranja autonomnog socijalnog centra pod nazivom Leonkavalo. Grupa je bila dosledna principima samoorganiizovanja i samouprave, pa je i mesto od samog početka postalo autonomni prostor za društvene aktivnosti, kulturu i pružanje javnih usluga svom okruženju. U okviru ovog prostora nalazili su se vrtić, prostori za koncerte i izložbe, radionice, škole različitih zanata, pozorište i mnogo manjih prostorija za zajedničku upotrebu. Sve je, naravno, bilo besplatno.

Iz ovoga možemo zaključiti da poreklo transformacija leži u potrebama korisnika, a ne u veštačkim putem nametnutim potrebama rukovodećih institucija.

"Zajedničko življenje - to je lepa stvar. Ali to što vidimo da svuda cveta, to nije zajedničko življenje. Ono će se iznova roditi iz međusobnog upoznavanja pojedinaca, i ono će začas dati svetu drugi oblik. Ono što sad postoji kao zajedničko življenje jeste samo stvaranje stada..."

Transformacija privatnog u javno ili javnog u privatno uvek se dešava pri velikim ekonomskim kolapsima, da li države ili nekog privatnog sektora. U ovakvim uslovima koji stvaraju nestabilnost, nastaju ranjivi prostori, tj. prostori bez zakona, prostori nepravilnosti, razlika, fleksibilnosti i intuicije. Ovakvi prostori pružaju mogućnost za transformaciju u društvu.

Primer koji ovo potvrđuje jeste toranj David, u Karakasu, Venecueli, ali koji je smrću glavnog odgovornog arhitekte projekta i kolapsom venecuelanske ekonomije 1994. godine postao ranjiv prostor.

Ovo predstavlja jedan specifičan trenutak gde su stvarne potrebe stanovništva pokrenule na aktivnost, što se prvenstveno ogledalo u nedostatku prostora i novca za stanovanje, a zatim se u ovom nekonvencionalnom obliku stanovanja razvile i druge funkcije – poslovanje, razonoda. U tornju postoje berberin, teretana, garaža, crkva, zanatske radnje, prodavnice i funkcioniše kao samoinicijativan održiv model u kom već osam godina učestvuje više od 750 porodica.

Nasuprot susedstvu, koje funkcioniše prema tržišnim principima, zajednica funkcioniše prema biološkim. Teorija Elinor Ostrom govori o postojanju održivog mehanizma u kome svaki član zajednice podjednako daje i dobija. Ona govori o tome da vodeća stavka prilikom udruživanja različitih korisnika jeste zajedničko razumevanje, bez kojeg je svaki napredak nemoguć. Udruživanjem, korisnici moraju biti svesni pojedinačnih atributa, mogućnosti i ciljeva, kao i značaja formiranja kolektiva oko zajedničkih ciljeva, kako bi se osmislile odgovarajuće strategije, kako bi ti ciljevi postali ostvarivi.

Nije moguće ustanoviti generalni set pravila koji će definisati jednu dugotrajnu, samoupravljačku zajednicu, ali je moguće ustanoviti skup principa kojima se rukovode pravila, čime se sistem održava živim. Kod primera zajednice u Nepalu, u kojoj su se farmeri, koji su imali sopstveno zemljište u posedu, udružili kako bi stvorili sistem navodnjavanja koji je svakom ponaosob bio potreban, principi su podrazumevali jasnu podelu na one koji se odnose na korišćenje resursa i njihove granice, kao one koji regulišu zloupotrebu prava. Zatim su ustanovljeni principi o jasnoj relaciji između dobiti i troškova zajednice, koji se moraju ravnopravno raspodeliti između članova zajednice – kod ovog sistema navodnjavanja ova pravila se odnose na količinu vode koja je dodeljena farmerima, proporcionalno zemlji koju oni poseduju.

Bez obzira koliko je dogovor oko nekog pravila ili principa čvrst, mora se vremenom preispitivati, kako bi se sprečilo urušavanje sistema, odnosno omogućilo njegovo prilagođavanje novim uslovima. 

U zapadnom društvu normativi su prvenstveno tržišni. Nalaze se na drugom stepenu razvitka, koji je diktiran rapidnim tehnološkim razvojem i nametnutim načinom života i fiktivnih potreba ljudi. Ovo jasno objašnjava rečenica Žana Batista Alfonsa Kara ‘The more it changes, the more it stays the same.’ Ona govori o opservaciji da turbulentne promene ne utiču na stvarnost na dubljem nivou, već učvršćuju trenutno stanje.

U Evropi su trenutno mnogi, nekada čvrsti, sistemi u krizi. Jedan od primera uređenih sistema jeste Holandija, u kojoj su skvoteri predstavljali značajnu i veoma uticajnu društvenu grupu. Njihov cilj je bio rešavanje pitanja stanovanja i nedovoljnog broja stanova. Posebni programi na nivou opštine su postojali za pomaganje mladih parova, kao i skvoterski barovi gde su se ljudi okupljali radi dogovaranja sledećih akcija, gde su mogli saznati za nove skvotove, čitati skvoterske publikacije i družiti se. Postojale su skvoterske kuhinje za beskućnike i siromašne, skvoterski savet koji je koordinirao akcije i informativni centri (u skvotiranim zgradama) u kojima su mogli dobiti pravne savete i pomoć advokata, podneti žalbe protiv policijske brutalnosti i protiv vlasnika nekretnina.  Njihova parola je bila ‘’Zašto privatizovati kad možemo kolektivizovati?‘’, što slikovito prikazuje događaj iz 2000. godine. Jednog popodneva su policajci navratili do skvotova u Svamerdamu (istočni Amsterdam) da “provere njihove sigurnosne mere, ali da ne čine još uvek ništa”. Skvoteri su odaslali poziv na uzbunu i za nekoliko minuta su ljudi iz celog grada počeli da pristižu. Ljudi su uskoro zakrčili ulice, maskirani skvoteri su bili na krovovima, vrata i prozori su bili čvrsto zabarikadirani, a sa krova je visila zastava “Zašto privatizovati kad možemo kolektivizovati?”. Skvoteri su zatim odlučili da ovakva uznemiravanja ne mogu proći tek tako, i grupa od 60-ak ljudi je otišla do obližnje policijske stanice da “provere njihove sigurnosne mere, ali da ne čine još uvek ništa”.

Njujork je šezdesetih godina osmislio program u kojem je ponudio privatnom sektoru dodatni prostor na korišćenje pod uslovom da se u određenom delu prostora ostvari javna namena, što je prouzrokovalo stvaranje 526 privatnih javnih prostora koji su svakodnevno na raspolaganju stanovnicima Njujorka. Iako ovo ne predstavlja primer javnog prostora u potpunosti, jer ostaje u posedstvu privatnog sektora koji ima mogućnost postavljanja svojih pravila i ograničenja, značajan je jer je stvoren kompromis koji je zadovoljavajući u datoj situaciji, a može predstavljati osnov za dalji razvoj u budućnosti.

Stiven Brint definiše zajednicu „kao agregat ljudi koji dele određene aktivnosti i/ili ubeđenja i koji su povezani lojalnošću, zajedničkim vrednostima, emocijama“. Ukoliko rezultat ne ostaje samo između određenog broja ljudi, korisnika, već šalje određenu vrstu povratne veze ka društvu, sa ciljem javnog produkta, rezultat je, svakako, javan, a transformacija prostora od privatnog ka javnom, postoji.

Ono što možemo zaključiti iz obrađenih studija slučaja jeste da svaki model funkcioniše u zavisnosti od fizičkog, društvenog, ekonomskog konteksta i da se njihovi segmenti mogu iskoristiti, uz pažljivu analizu i primenu, u sopstvenom kontekstu. Jedan model sa jasno definisanim stavovima nije moguć, već treba biti osetljiv na ono što se dešava u datom trenutku. Bitno je konstantno širenje svesti, dijalog i istovremeno razumevanje konteksta praćenjem njegovih promena. U prethodnim primerima se mogu primetiti različiti pristupi i nivoi razvoja, ali ono što je bitno je da im je osnovni cilj zajednički. Kolektiv Makao je pokazao da je jedna od najbitnijih stvari građanska inicijativa i da je trenutno moguća, dok kontrolisana institucijom koja upravlja velikim područjem i nije u stanju da sagleda i razume potrebe korisnika, ona je nemoguća. Ovo nam je pokazalo organizovanje mesnih zajednica prilikom izgradnje Novog Beograda. Takođe, inicijativa tokom sedamdesetih godina u Milanu, pokrenuta velikim nedostatkom javnog prostora, ispostavila se kao uspešna stvorivši samoodrživ program funkcionisanja prema potrebama stanovništva. Ukoliko je potreba bazičnija, potezi su radikalniji, kao što nam pokazuje delovanje stanovništva u trenutku prekida izgradnje Tornja David, koje je dovelo do stvaranja samoodrživog modela zajednice koji uključuje i druge sadržaje pored stanovanja. Ovaj primer možda predstavlja najosetljiviji pristup transformacijama prostora. Pored ovih modela koji su samo u datim situacijama bili ostvarivi, Elinor Ostrom je, na osnovu samoodrživih zajednica u praksi, ustanovila nekoliko osnovnih principa koji karakterišu zajedništvo i koji mogu biti primenjivi u svakom kontekstu kao osnova  svake funkcionalne zajednice na sociološkom i ekonomskom nivou. Takođe, iz istraženih studija slučaja zaključijemo da je svaka transformacija zasnovana na težnji ka jednom zajedničkom produktu i tesnoj sprezi njenih učesnika, što u nekom obliku stvara zajednički ili javni produkt, čime je transformacija iz privatnog prostora u javni ostvariva.